Technische eindspelen
Inhoud
Mat zetten van de koning alleen
Mat met de dame
De dame kan natuurlijk niet in haar eentje de koning mat zetten. Daarvoor is de hulp van de koning nodig. De koning en de dame drijven samen de vijandelijke koning naar de rand van het bord. Door de plicht om te zetten (je mag niet een beurt overslaan) moet de alleenstaande koning steeds verder richting de rand van het bord zetten. Wanneer de koning eenmaal aan de rand van het bord staat, is mat zetten eenvoudig. Men moet bij het mat zetten overigens wel bedacht zijn op de mogelijkheid van pat (remise!) Daarom kan men er ook de voorkeur aan geven om eerst met alleen de dame de koning naar de rand te drijven en daarna de koning erbij te halen en mat te zetten. Je ziet beide manieren in het diagram hieronder.
Mat zetten met de toren
Ook wanneer de koning en de toren het opnemen tegen de koning alleen is het belangrijk dat koning en toren de vijandelijke koning samen naar de rand van het bord drijven. Voor het mat zetten met de toren is hoogstens 16 zetten nodig.
Mat zetten met twee lopers
Mat zetten met twee lopers kan natuurlijk alleen als de twee lopers op verschillend gekleurde velden staan (dus de speler met de twee lopers heeft een loper op een wit veld en een loper op een zwart veld). Het is voor het mat zetten noodzakelijk de koning naar een hoek van het bord te drijven. Het is niet van belang welke van de vier hoeken je kiest. (Wij zullen zien dat dat bij het mat zetten met paard en loper wel van belang is.) Opnieuw is het belangrijk ook de koning te betrekken bij het verdrijven van de koning naar een hoek van het bord.
Mat zetten met paard en loper
Het mat zetten met paard en loper is veel ingewikkelder dan de matvoeringen die we tot nu toe hebben gezien. Er zijn zo gemiddeld 35 zetten voor nodig. Omdat in het schaken de 50-zetten regel geldt, is het belangrijk om doelgericht naar het eindresultaat (mat zetten) toe te werken. De 50-zetten regel houdt in dat de partij remise is als er 50 zetten lang geen stuk of pion is geslagen en ook geen pion is verplaatst.
De weg naar mat zetten bestaat uit drie stappen. Eerst wordt de koning naar de rand van het bord gedreven. Dan wordt de koning gedreven naar een hoek van het bord waarvan het hoekveld dezelfde kleur heeft als het veld waarop de loper staat. Tenslotte wordt de koning mat gezet. Hierbij moet weer pat vermeden worden!
We beginnen met een stelling waarin de koning al in een goede hoek is gedreven. Immers de loper staat op een wit veld en het hoekveld a8 is wit. Merk op hoe goed koning, paard en loper samenwerken.
Vervolgens bekijken we hoe de koning die in een verkeerde hoek staat, wordt gedreven naar een goede hoek.
Nu behandelen we nog een voorbeeld waarbij de koning aan de rand staat en vervolgens gedreven wordt naar de juiste hoek.
Als de koning in het centrum van het bord staat, drijven we de koning naar de juiste hoek en geven mat. Hoe dat kan laat de volgende analyse zien.
Met koning, loper en paard kunnen we binnen de 50 zetten mat geven. Met koning en twee paarden kan mat geven niet (tenzij de koning alleen meehelpt een mat stand te bereiken). Zie het diagram hieronder.
Overigens is de matvoering met twee paarden wel mogelijk als de koning nog beschikt over een pion. Zelf wanneer de koning nog niet in een hoek gedreven is, is de winst mogelijk.
De strijd tussen stukken van verschillende soort
Dame tegen toren
In het eindspel van dame tegen toren wint de dame vrijwel altijd. De koning en toren zullen bij elkaar in de buurt proberen te blijven, zodat de toren steeds gedekt wordt door de koning. Maar de koning en dame kunnen zich in de buurt van de koning en toren opstellen en de toren en koning uit elkaar drijven. Door ‘zugzwang’ (de plicht om te moeten zetten) moet zwart zetten met de toren (omdat de koning geen zetten heeft). Dan kan of de toren geslagen worden door gelijktijdig schaak geven en de toren aanvallen of de koning kan worden mat gezet. In de volgende stelling staat de zwarte toren nog gedekt door de koning, maar wordt toren gedwongen de koning te verlaten. Dan is de toren een prooi voor de witte dame.
Het is leerzaam om de zien hoe na iedere mogelijke toren zet van zwart wit steeds een manier heeft om de toren te veroveren. Overigens is de bovenstaande stelling ook als wit aan zet is op soortgelijke wijze te winnen. Wit kan immers gedwongen dezelfde stelling bereiken maar dan met zwart aan zet. Dan ben je terug bij de situatie van diagram I-010b.
Hoe de koning kan worden gedreven naar de rand en het zetten van de toren wordt afgedwongen laat het volgende voorbeeld zien.
Bijna altijd is de winst van dame tegen toren mogelijk. Er zijn echter uitzonderingsgevallen, waarbij de opstelling van koning en dame ongunstig is en remise niet is te voorkomen. In het volgende diagram wordt zo’n uitzondering getoond. Bij alle pogingen van wit om te winnen is er een pat wending voorhanden en wordt het remise.
Dame tegen loper of paard
Het eindspel van dame tegen loper of paard is gemakkelijk gewonnen voor de dame. Zie de volgende stelling. De loper mag zich alleen bewegen over velden van de kleur waarop de loper staat. De witte koning kan dus ongehinderd via de zwarte velden de koning naderen en samen met de dame de zwarte koning terugdringen. Dit eindspel is dus bijna net zo eenvoudig als het eindspel van koning en dame tegen koning.
Ook wint de dame het gemakkelijk van het paard. Ook nu trekken koning en dame samen op en drijven de koning naar de rand. Het vraagt wel meer voorzichtigheid: let op op familieschaak!